04/17/2014 - پنجشنبه 28 فروردين 1393  |   | ورود به سایت
:: موقعیت شما: محلات و نواحی < محلات < محله زرگنده
خصوصیات منحصر بفرد این منطقه


از مهمترین ویژگی های محله حضور روس در محله زرگنده است که به واسطه وجود سفارتخانه روس در این محدوده اتفاق افتاد(بلاغی، 1386: 143) مهمترین اتفاق تاریخی که در این محله رخ داده است پناه آوردن محمد علی شاه قاجار در سال 1327 قمری به سفارت روس بود"( شرح زندگانی من ج 2 ص 280). هم اکنون این محله نسبت به محلات دیگر منطقه از تعداد قابل توجهی مسجد برخوردار است به گونه ای که می توان آن را محله کاملا سنتی و مذهبی در منطقه قلمداد نمود.

 

زرگنده

در سه کیلومتری جنوب امامزاده صالح و متصل به قلهک و سر راه شوسه واقع شده است.  زرگنده  در دامنه و سردسیر و آب آن از سه رشته قنات است و در بهار از رودخانه دربند حق آب دارد. محصولش غلات و انواع میوه سردسیری برای مصرفی خود- سکنه 3000. شغل اهالی بومی زراعت و کسب و کارگری در مهمات سازی و ضرابخانه است و کارخانه رنگسازی و ساختمان ییلاقی سفارت شوروی در این قصبه است. مزرعه الهیه (به کسر همزه و لام الفی) جز این قصبه می باشد. (بلاغی، 1386:142) و امامزاده قدیمی به نام امامزاده اسماعیل دارد.

 

لغت زرگنده

لغت زرگنده مرکب است از "زر" یعنی طلا (تلا) و گنده که مخفف "آگنده" است و آگنده بر وزن سازنده (طبق لغت برهان قاطع) به معنی پر کرده و انباشته شده و بزرگ و فربه و آباد و معمور است و مجموع به معنی انباشته از زر است. (بلاغی، 1386: 142).

به روایتی دگی برخی بیان داشته اند که زرگنده در واقع زرکنده بوده است. محله زرگننده به دو قسمت محله پایین و محله بالا تقسیم شده است. در قسمت بالا چون تپه بوده و از طرفی اماکنی چون بانکها و .... برای نگهداری پول و اموال مردم وجود نداشت مردم شبانه به این کوهها می آمدند و پول و طلای خود را در این مکان دفن می کردند پس از مدتی افرادی دگی به این مکان می رفتند و اموال را پیدا می کردند و با خود می آوردند. به اصطلاح می گفتند فلانی از تپه ها زر کنده است(مصاحبه با شکرآبی، 1388).

چند نکته تاریخی:

بلاغی در کتاب گزیده تاریخ تهران به چند نکته تاریخی در رابطه با زرگنده اشاره می کند: زرگنده متصل به تیغستان است و عمارت تابستانی سفارت روس در آنجاست. روس ها هم مدتی مثل انگلیس ها در زرگنده امتیازاتی داشتند که اکنون هیچ یک از آنها باقی نیست و تنها عمارت تابستانی سفارت شوروری در آن قصبه است(بلاغی، 1386: 143). در واقع یکی از دلایل شهرت محله زرگنده وجود سفارتخانه روس در این محله است که به آن اعتباری سیاسی و بین المللی داده بود. در واقع سفارت روس از مهمترین سفارتخانه های آن دوره در شهر تهران بود. در کتابهای قدیمی نیز نام روس و زرگنده در کنار هم آمده است(مصاحبه با شکرآبی، 1388).

از وقایع تاریخی زرگنده این است که محمدعلی شاه قاجار پس از ورود مجاهدین به تهران از عمارت سلطنتی سلطنت آباد به زرگنده امد و در سفارت روس متحصن شد.

از زرگنده که قدری بالاتر برویم به "الهیه" می رسیم که اکنون قسمت عمده  آن به ورثه خانم فخرالدوله مادر دکتر امینی و غیره تعلق دارد. قسمتی از مذاکرات اخیر نفت در یکی از عمارات الهیه انجام یافت. در حدود پنجاه و اندی سال پیش د ناحیه الهیه سه باغ بزرگ وجود داشت که یکی از آن سه باغ  هنوز به همان وضع چهل سال قبل اقی مانده که باغ سفارت کبرای شوروی می باشد که در قسمت جنوب قرار دارد.

باغ دوم متعلق به امین الدوله پدر دکتر امینی بود که ین اخلافش تقسیم گردید و  بین قسمت های دیوار کشیده شده.

باغ سوم متعلق به امین دفتر بود که پس از فوتش چون وارثی نداشت به فاطمه خانم زنش رسید (فاطمه خانم دختر آصف الدوله .الی خراسان است). این باغ تا نزدیک پل روی رودخانه زرگنده ادامه داشت و در زمان حیات فاطمه خانم به قطعات کوچک و بزرگ تقسیم شد و به فروش رفت و محل سکونت فاطمه خانم همین عمارت ییلاقی شرکت ملی نفت بود.

شرکت سابق نفت در سال 1924 میلادی این باغ ییلاقی را به وسیله نماینده مدیر عامل شرکت سابق نفت در تهران به نام "فرلی" به قیمت یک هزار و پانصد لره (7500 تومان) از فاطمه خانم خرید که از آن موقع تا زمان خلع ید از شرکت سابق نفت، باغ مزبور محل سکونت نمایندگان وقت مدیرات عامل شرکت سابق نفت در تهران بود.

پس از خلع ید، باغ برای مذاکرات نفت انتخاب شد و قیمت فعلی این باغ متجاوزازسیصد هزار تومان می باشد. (بلاغی، 1386: 143).

مادام کارلاسرنا درباره محل ییلاقی سفیر روسیه می نویسد: اقامتگاه ییلاقی سفیر روسیه در زرگنده است. در فاصله چند کیلومتری آن سرآسیاب واقع است و کاخ زیبای سفارت ترکیه که چند سال پیش ساخته شده و منظره بسیار زیبایی دارد، نیر در آنجاست. این ساختمان چون در سرزمین مرتفعی قرار گرفته، از مسافت بسیار دور، گنبد باشکوه آن نمایان است. گرداگرد ساختمان باغ است و جاده ای کالسگه رو از نزدیک آن می گذرد(ستوده،  1371: 461)

چون نمایندگی کشور فرانسه ساختمان ییلاقی اختصاصی ندارد، هر سال خانه ای را به این منظور در دهکده تجریش اجاره می کند. وزیر مختار اطریش، هر جا که باران ببارد آنجا منزل می کند(فرهنگ جغرافیایی ایران ج 1 ص104).

 

تقی فکری درباره حدود و مشخصات زرگنده می نویسد:

زرگنده از شمال به تجریش و از جنوب به قلهک و داودیه و از شرق به جاده قدیم شمیران و از غرب به تپه الهیه محدود می شود. دو قنات دارد که یکی از آنها را سفارت ترکیه اختصاص به خود داده است. قنات دیگر بسیار کم آب و آب آن به ده می رسد و به مصرف آب آشامیدنی می رسد. کمبود آب محل از چاهی که ورثه خانم فخرالدوله در الهبه زده اند تأمین می شود و ساعتی 300 ریال خریده می شود.

در سرشماری جمعیت آن جزء قلهک به شمار آمده اند. زمین کشاورزی ندارند و اغلب تبدیل به باغ شده و در باغها هم درختان چنار و بید و افرا و احیاناً درخت میوه نشانده اند.

مسجد و تکیه و دبستان دارد. دو کارخانه رنگ سازی و روغن کشی در این دهکده به کار است. باغ سفارت شوروی در زرگنده است. از محلهای معروف زرگنده: حسین آباد، درویش، در دوم سفارت انگلیس و مرکز ده است ) از رساله آقای تقی فکری که در سال 1342 ه. ش. گرد آوری شده است(

 

وزیر مختار روس از زرگنده به دنبال حاجی میرزا آقاسی رفت

لسان الملک سپهر در این باره می نویسد:

"حاجی میرزا آقاسی را در این وقت مجال اقامت محال افتاد و با معدودی از ملازمان خود برنشست و از دروازه ارگ بیرون شده نخستین قصد کرد که به جانب آذربایجان رخت برگیرد و شاهنشاه را پذیره شود (منظور ناصرالدین میرزاست). پس به طرف قریه یافت آباد که خود بنیان کرده بود شتافتن گرفت و از قضا وزیر مختار از قریه زرگنده به نزدیک او سرعت می کرد تا در سرای او به اعانت او اقامت کند. وقتی به کنار شهر رسید که که حاجی میرزا آغاسی یک تیر پرتاب طریق فرار سپرده بود"( ناسخ التواریخ ج 3 ص 428).

مستخدمین سفارت انگلیس در قلهک در داخل سفارت دفتر داشت هر کس از اهالی قلهک گرفتاری داشت یا هر گاه بین دو نفر نزاعی در می گرفت باید بروند سفارت انگلیس نزد آن مستخدم که به نام کدخدا بود عرض حال خود را بدهد و او رسیدگی کند. همینطور بود در زرگنده که مأمورین دولتی مداخله نداشتند به همین مناسبت مأمور دولتی به قلهک و زرگنده نمی آمد.

چندی قبل از کودتا نظمیه به فکر افتاد پاسگاهی در قلهک ایجاد و به کار مردم رسیدگی کند. در شمال دیوار سفارت انگلیس مغازه جدید الاحداثی بود که اجاره کردند و چهار نفر که یکی وکیل سوم و سه پاسبان بودند با میز و لوازم دفتری آمدند مشغول شدند اما بلافاصله همان کدخدای سفارت انگلیس آمد میز تحریر و لوازم دفتر را به خیابان ریخت و با ناسزاگوئی مأمورین شهربانی را از قلهک بیرون کرد و صدا از جائی بلند نشد. این وضع پایتخت مملکت بود(خاطرات ص 10 و 11).

 

محمد علی شاه در زرگنده

روز 27 جمادی الاخری 1327 قمری محمد علی شاه با جماعتی از اصحاب به زرگنده رفته در سفارت روس تحصن می جوید و تخت و تاج را از لوث وجود خود پاک می کند. لعن اله اللجاج. روس و انگلیس بیرق بالای سر او زدند(گزارش ایران ص 238). 23 شعبان شاه از زرگنده حرکت کرد(گزارش ایران ص 240).

مهدی بامداد درباره پناهنده شدن محمد علی شاه به سفارت روس می نویسد:

پس از پناهنده شدن محمد علی شاه به سفارت روس در زرگنده در آغاز شام آن روز 28 جمادی الثانی 1327 قمری جلسه فوق العاده کنکاش ملی از پیشوایان توده مردم و مجتهدان و چند نفر از نمایندگان مجلس منحله سابق که در تهران حاضر بودند و اشخاص بنام تشکیل یافت. برکناری محمد علی شاه از تخت و تاج سلطنت رسماً اعلام شد و فرزند خردسال او احمد میرزا ولیعهد که در حدود 12 یا 13 سال داشت به جای پدر به پادشاهی انتخاب گردید و عضدالملک قاجار را به نیابت سلطنت برگزیدند(رجال ایران ج 2 ص 442).

 

محمد علی شاه از باغ شاه به سفارت روس در زرگنده رفت

عبداله مستوفی در این باره می نویسد: "شاه از باغ شاه به شمیران رفت و عده ای سیلاخوری و قزاق برای حفظ خویش به دور خویش جمع کرده بود"( شرح زندگانی من ج 2 ص 280).

در صفحات بعد کتاب خویش دنباله این بحث را چنین گرفته است: "ما پیش خود فکر می کردیم که بهترین و سهل ترین کار برای شاه این است که برای نجات جان خود و به امید استمداد، خویش را به سفارت روس که نزدیک ییلاق سلطنتی شمیران است بیندازد."

"بالاخره روزنامه عصر "روسکواسلوو" رسید و بموجب خبر رویتر که در ساعت اخیر رسیده بود، معموم شد که حدس ما صائب بود و محمد علی میرزا همین کار را کرده و به باغ سفارت روس در زرگنده رفته است. "( شرح زندگانی من ج 2 ص 285).

عبداله مستوفی درباره پناهندگی محمدعلی شاه به محل ییلاقی سفارت روس در زرگنده می نویسد: ماندن محمد علی شاه در باغ زرگنده زیر بیرق سفارتین روس و انگلیس که از همان ساعت اول بیرق دولت اخیر هم بالای مقر محمد علی میرزا افراشته شده بود، آخری داشت، باید تکلیف شاه و داد و ستد با افراد و وضع املاک شخصی او معین شده از این کشور مهاجرت نماید(شرح زندگانی من ج 2 ص 289 و 290).

مخبر السلطنه هدایت درباره تحصن محمد علی شاه در سفارت روس می نویسد: "روز 27 جمادی الاخری 28 تیر ماه 1327 قمری، محمد علی شاه با جماعتی از اصحاب به زرگنده رفته، در سفارت روس تحصن می جوید و تخت و تاج را از لوث وجود خود پاک می کند. لعن اله اللجاج. روس و انگلیس بیرق بالای سر او زدند." (گزارش ایران قاجاریه و مشروطیت ص 238).

نمایندگان مجلس موسسان به زرگنده رفته ماوقع (عزل او و نصب محمد شاه) را به محمد علی میرزا اطلاع دادند.

خلاصه پرتو کل تسویه حساب محمد علی میرزا:

1-    تسلیم تمام جواهرات

2-    تسلیم اسناد جواهری که گرو گذارده شده و اگر دولت ایران خواست تواند آنها را از گرو در بیاورد.

3-    دولت ایران سالی 75 هزار تومان به محمد علی میرزا خواهد داد.

4-    دولت ایران صورتی از جواهر مفقوده نزد سفارتین خواهد فرستاد، ارتین پس از تحقیقات لازمه نزد هر کس هست خواهند گرفت.

5-    پس از سوم ماه اوت (14 رجب) اگر محمد علی میرزا جواهری فروخته باشد، قیمت آن از مقرری او کسر گذارده خواهد شد.

6-    محمد علی میرزا باید قبل از 28 رجب از طهران حرکت کند.

امضاء کنندگان: از طرف ایران، وثوق الدوله، حسینقلی، دکتر ابراهیم، ، اسداله، مشارالسلطنه کفیل وزارت امور خارجه، موثق الدوله، لرف انگلیس و روس: چرچیل، بارونوسکی.

 

 

پناهندگان سفارت روس در زرگنده در سال 1329 قمری

دوستعلی خان معیر الممالک می نویسد: "سعدالملکف برهان الدوله، مجیرالسلطنه، موفق الملک که اینها همگی در زرگنده می باشند و بینواهای بی تقصیر جرأت خروج ندارند."

صدرالاسلام که نیز از پناهندگان زرگنده می باشد با میرزا اسداله خان از دور پیدا شده آمدند (در رجب سال 1329 قمری)(ستوده، 1371: 465).

حاج سید ابوالقاسم امام جمعه از امامیه به سفارت روس در زرگنده رفت

در سال 1327 ه ق. پس از فتح تهران و خلع محمد علی شاه، برای ترتیب کارها هیأت مدیره ای درست شد و این هیأت تا چندی مملکت را اداره می کرد. یکی از اقدامات هیأت مزبور اعدام و تبعید کسانی بود که  به اساس مشروطیت اظهار دشمنی کرده بودند و باید به خوبی دانست که در آن زمان عده ای از آنان خود را به روسها بسته بودند. از آن جمله سید ابوالقاسم امام جمعه بود که شخص امپراطور روس او را به سفارت روس پذیرفته و تحت حمایت خود قرار داد.

روز سیزدهم رجب 1327 که حاج شیخ فضل اله نوری به دار زده شد در همین روز حاجی سید ابوالقاسم با وحشت زیادی که او را گرفته بود از امامیه با شتاب هر چه تمامتر خود را به سفارت روس در زرگنده رسانیده آنجا متحصن شد)(ستوده، 1371: 466).

 

احمد شاه از زرگنده به سلطنت آباد می رود

مخبر السلطنه هدایت می نویسد: احمد شاه را به مشایعت عده ای قزاق روس و سوار هندی و قزاق ایرانی از زرگنده به سلطنت آباد آوردند و از تحت حمایت بیرون آمد و بر تخت سلطنت قرار گرفت. نایب السلطنه و موسسین استقبال کردند. گفتند: امیدواریم پادشاه خوبی باشی گفت: ان شاء اله)(ستوده، 1371: 467).

 

باغ نصرالسلطنه محمد ولی خان سپه سالار تنکابنی در زرگنده

محمد حسن خان اعتماد السلطنه درباره این باغ می نویسد:

جمعه 18 شوال سال 1310 ه. ق. امروز بندگان همایون (ناصرالدین شاه) به زرگنده تشریف بردند و مهمان نصرالسلطنه بودند. (ستوده، 1371: 467).

دوستعلی خان معیر الممالک درباره این باغ می نویسد:

"نزدیکی های غروب، حاج معظم و میرزا حسن خان و میرزا محمود خان در درشکه کرایه نشسته که به شهر بروند. من هم تا زرگنده با ایشان به افتضاحی نشسته و پیاده شدم. سپهدار اعظم که چند روزی است که از گیلان ورود کرده، در باغات زرگنده خود می باشند و به شهر نرفته و نمی روند."

در حاشیه همین صفحه آمده است: "در 12 رجب 1329 سپهدار به تهران بازگشت و در خانه شمیرانی خود نشسته و از امور دولتی کناره گرفت." (وقایع الزمان ص 33).

دوستعلی خان در صفحات دیگر کتاب خود می نویسد: "من سپهدار را که رئیس الوزراست می پسندم که مردانه است و بعضی صفات رذل را ندارد. او هم عجالتاً در زرگنده، گوشه باغ خود خزیده است و خارج نمی شود."

 

منزل حشمت الدوله و حاجی رئیس التجار

و اقبال الدوله در زرگنده

دوستعلی خان معیر الممالک می نویسد: "عصر شنبه سوم شهر شعبان 1329 سوار گردیده به زرگنده بدواً به منزل حشمت الدوله رفته ... از آنجا برخاسته، خداحافظی کرده از در منزل حاجی رئیس التجار گذشته و از پل سفارت روس به عمارت اقبال الدوله رفتم." (ستوده، 1371: 468).

 

منزل سعدالملک در ده زرگنده

دوستعلی خان معیر الممالک می نویسد: "دوشنبه 13 رجب 1329 ه. ق. بنده به منزل سعد الملک رفته که در ده زرگنده است، نبودند. در کوچه برهان الدوله را ملاقات نموده، قدری صحبت داشته، خداحافظی کردم. در صحرا می گردیده که دیدم سعدالملک در درشکه می گذرد. مرا دید پیاده شد. معلوم شد از کامرانیه می آمدند." (وقابع الزمان ص 33).

عمارت طومانیانس مشرف بر زرگنده و تهران

دوستعلی خان معیر الممالک درباره این عمارت می نویسد: "از محاذات زرگنده که می گذشتم که این طرف تپه بزرگی واقع است دکتر ... را دیده که بر سنگی قرار گرفته بود، تعارف نمود، پیاده شده بالا رفتم. عمارتی طومانبانس ها برزبر تپه ساخته اند جدیداً روز ملاقات دوشنبه 13 رجب 1329 ه. ق بوده است) که مشرف برزرگنده و تهران است. محل باصفائی است. دکتر ... در واقع مهمان حضرات است و آنجا منزل دارد."

 

منزل سردار اسعد در زرگنده

مجلس شرفیابی به خوشی و مهربانی گذشت. آمدم زرگنده منزل سردار اسعد. گفتم رفیق تازه چیست؟ چیزی نداشت. تفصیل استعفای سه تن از وزراء را که رضا شاه تکلیف کرده بود گفتم. تلفن کردیم وزرا آمدند، سوای فروغی که در تجریش بود و صبح ملاقات مفصل با شاه کرده بود و مظنون بود که نظر به او است. به منزل او رفتیم صور اسعفانامه را نوشت گذاردیم و مرخص شدیم.

 

مدفن حاج میرزا یحیی دولت آبادی میان قلهک و زرگنده پشت کتابخانه اش

حجت بلاغی در این باره می نویسد: حاج میرزا یحیی دولت آبادی چندین دوره نماینده مجلس شورای ملی بود. کتاب ابتدائی کودکان را به نام کتاب "علی" تألیف نمود. مدرسه سادات تهران را برای تعلیم و تربیت ایتام سادات تأسیس کرد. مهمترین تألیف نفیس وی کتاب حیات یحیی یا تاریخ معاصر می باشد که طی آن شرح انقلاب و نهضت مشروطه بطور روزانه و با دقت کامل ذکر شده است. نامبرده در سن 79 سالگی در ماه آبان، رمضان سال 1358 ه. ق. درگذشت و حسب الوصیه میان قلهک و زرگنده پشت کتابخانه خودش به خاک سپرده شد(تاریخ عمومی تهران ص 238 ).

 

موقوفات زرگنده

1-    بقعه امامزاده اسماعیل.

2-    تکیه بمساحت دویست متر مربع

3-    مسجد بمساحت بیست متر مربع

4 و 5 – دو باب دکان یکی بمساحت شصت و دیگری نه متر مربع

6- یک قطعه زمین بمساحت سه هزار متر مربع (رقبات 4 و 5و 6 وقف بر روشنایی مسجد مزبور است.

7- گورستان بمساحت سه هزار متر مربع(تاریخ قسمت شمالی تهران ص 50).

 

حضور عشایر در محله زرگنده:

تپه های بالایی زرگنده محل حضور عشایر جهت ییلاق بود. این عشایر تمام تابستان در جوار محله زرگنده سکونت داشتند و به شیوه کاملا سنتی خود زندگی می کردند. محل فعلی آن را حدود اتوبان صدر می باشد.

 

 

خانواده های قدیمی در زرگنده:

تعداد قابل توجهی از اهالی زرگنده مهاجرینی بودند که از شکرآب سمت آهار و اوشان به این قسمت آمده بودند و ساکن شده بودند.

قبر اولین خانمی که در ایران کشف حجاب کرد در محل پارک فعلی زرگنده خانمی دفن شده است که اولین زنی است که کشف حجاب کرده است. این محل در اوایل انقلاب توسط مردم در حال تخریب بود و در حال حاضر نیز از سنگ قبر تنها تکه سنگی کنده شده باقی مانده است(مصاحبه با شکرآبی، 1388).